Ποιος φοβάται μια ανεξάρτητη λειτουργική δημόσια διοίκηση; των Έφης Στεφοπούλου & Βασίλη Δελή
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ (Οργανισμός Πληρωμών και Ελέγχου Κοινοτικών Ενισχύσεων, Προσανατολισμού και Εγγυήσεων) έχει φέρει στο προσκήνιο τη σημασία του κράτους και τον ρόλο του στην κοινωνία μας. Μάλιστα, έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά σκανδάλων όπως τα Τέμπη, οι υποκλοπές και το σκόιλ ελικίκου, οι σκανδαλώδεις αναθέσεις έργων του Ταμείου Ανάκαμψης, όπου η κυβέρνηση αντιμετωπίζει το κράτος ως την κότα με τα χρυσά αυγά. Αντί για ένα επιτελικό, δηλαδή αποκεντρωμένο και αποτελεσματικό κράτος, που ευαγγελίστηκε στην αρχή της θητείας της το 2019, βλέπουμε να έχει δημιουργήσει ένα συγκεντρωτικό κράτος-λάφυρο στην υπηρεσία πελατειακών σχέσεων.
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ είναι ένα καθετοποιημένο σκάνδαλο της Νέας Δημοκρατίας, μιας και μετείχαν σε αυτό μέλη της κυβέρνησης, μεσαία και μικρότερα στελέχη της. Από την άλλη, εκείνο το κομμάτι του διοικητικού μηχανισμού που προσπάθησε να ορθώσει το ανάστημά του απέναντι σε αυτή την οργάνωση συνάντησε κάθε πιθανό πρόβλημα και κίνδυνο, μέχρι να αναλάβει την υπόθεση η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Η οικειοποίηση της εκτελεστικής εξουσίας από το κυβερνών κόμμα, με τις κατ’ ανάθεση –και όχι κατόπιν αξιολόγησης– τοποθετήσεις προϊσταμένων, τις μικροεξυπηρετήσεις ημετέρων εντός του διοικητικού μηχανισμού και τους επιλεκτικούς ελέγχους, κατέστησε εξαιρετικά δύσκολο το έργο εκείνων των δημόσιων υπαλλήλων, οι οποίοι, παρά τις συνθήκες, εξακολουθούσαν να υπηρετούν τον ελληνικό λαό κι όχι τους Γκρούεζες που λυμαίνονταν το δημόσιο ταμείο. Αλλωστε, σε αυτούς τους υπαλλήλους οφείλουμε την τεκμηρίωση με στοιχεία της εγκληματικής δραστηριότητας.
Διαβάζουμε για παράδειγμα για τον υπάλληλο-ελεγκτή ο οποίος, συντάσσοντας την έκθεση ελέγχου, επισήμανε ότι «τυπικά ο έλεγχος δεν έχει ευρήματα, ηθικά όμως ανακύπτουν ζητήματα και γι’ αυτό δεν μπορώ να συνεχίσω». Σε αυτές τις επισημάνσεις η προϊσταμένη απαντούσε «έβαλα κάτι πετυχημένες σάλτσες». Σε μια άλλη περίπτωση στο ίδιο σκάνδαλο, όταν στα τέλη του 2021 είχαν υποβληθεί 4 εμπεριστατωμένες καταγγελίες από υπαλλήλους στην Κρήτη που γνώριζαν τι γινόταν με τα ευρωπαϊκά κονδύλια, η τότε διοίκηση του ΟΠΕΚΕΠΕ έφτιαξε μια επιτροπή για να ερευνήσει δήθεν το θέμα, ουσιαστικά για να το κουκουλώσει όπως αποδείχτηκε. Τα μέλη εκείνης της επιτροπής «ελέγχου» ανταμείφθηκαν με θέσεις προϊσταμένων στον οργανισμό στη συνέχεια.
Την ίδια περίοδο στέλεχος του ίδιου οργανισμού, που επέμενε να συντάσσει φακέλους στους οποίους στοιχειοθετούσε το σκάνδαλο, δεχόταν ανηλεή πόλεμο, υπηρεσιακό και προσωπικό: από την υποβάθμισή της, τη διάρρηξη του γραφείου της και την παραβίαση του υπολογιστή της μέχρι τις απανωτές πειθαρχικές διώξεις, τη διαπόμπευσή της στη «Διαύγεια» ως «ανεπαρκής», αλλά και την παρότρυνση ιδιωτών, εμπλεκόμενων στο σκάνδαλο, να τη μηνύσουν.
Με τέτοιο ασφυκτικό κομματικό έλεγχο στο υγιές κομμάτι του διοικητικού προσωπικού του ΟΠΕΚΕΠΕ, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι το σκάνδαλο περιλαμβάνει καταγγελίες για διαφθορά και κακοδιαχείριση κονδυλίων, με εμπλοκή υψηλόβαθμων πολιτικών και διοικητικών στελεχών: υπουργοί, βουλευτές και στελέχη του κυβερνώντος κόμματος φέρονται να έχουν άμεση ή έμμεση συμμετοχή στο σκάνδαλο.
Η κυβέρνηση προσπαθεί να υποβαθμίσει το ζήτημα, ισχυριζόμενη ότι τέτοια περιστατικά συμβαίνουν παντού. Ωστόσο, τα στοιχεία της Ε.Ε. δείχνουν ότι η Ελλάδα συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ποσοστό από τα συνολικά πρόστιμα που έχουν επιβληθεί στην Ε.Ε. για αντίστοιχα ζητήματα.
Το σκάνδαλο ανέδειξε ακόμα ένα πρόβλημα το οποίο έχει γιγαντωθεί τα τελευταία χρόνια: όλο και περισσότερες λειτουργίες του κράτους εκχωρούνται σε ιδιώτες. Εν προκειμένω, η ιδιωτικοποίηση κρίσιμων λειτουργιών του ΟΠΕΚΕΠΕ –μέσω των ιδιωτικών ΚΥΔ (Κέντρων Υποδοχής Δηλώσεων), τεχνικών συμβούλων και εργολάβων– συνέβαλε στην υπονόμευση της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της θεσμικής ακεραιότητας, οδηγώντας σε ένα από τα μεγαλύτερα αγροδιατροφικά σκάνδαλα της μεταπολίτευσης. Ο ΟΠΕΚΕΠΕ απώλεσε τη δυνατότητα απευθείας εποπτείας: η λειτουργία του έγινε γραφειοκρατική-μεσολαβητική. Στην πράξη, το κράτος παρέδωσε κρίσιμες λειτουργίες διαχείρισης κοινοτικών πόρων σε μη υπόλογες προς το κοινοβούλιο ή τον πολίτη δομές.
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ αναδεικνύει την ανάγκη για ένα κράτος που λειτουργεί με διαφάνεια και λογοδοσία, προκειμένου να αποφεύγονται τέτοιες καταστάσεις. Το κράτος επηρεάζει άμεσα την καθημερινότητά μας, από τον έλεγχο της εφαρμογής των εργασιακών συνθηκών και των περιβαλλοντικών προβλέψεων μέχρι την ανάπτυξη της χώρας μέσω δημόσιων επενδύσεων και υποδομών.
Μεγάλη σημασία έχει η επικοινωνιακά προωθούμενη καθήλωση των προσδοκιών: Η κυβέρνηση χρησιμοποιεί το επιχείρημα ότι «όλοι είναι ίδιοι» και ότι το κράτος στην Ελλάδα πάντα έτσι ήταν και πάντα έτσι θα είναι, προσπαθώντας να καθηλώσει τις προσδοκίες των πολιτών για το τι κράτος μπορούμε να έχουμε και κατ’ επέκταση τι ζωή μπορούμε να έχουμε. Οχι, δεν ήταν πάντα έτσι. Προβλήματα έχουν όλα τα κράτη στον κόσμο, αλλά όταν υπάρχουν θεσμισμένοι μηχανισμοί ελέγχου και λογοδοσίας, αυτά λύνονται προτού κακοφορμίσουν.
Σε αυτό το πλαίσιο είναι εφικτή η δημιουργία ενός πρότυπου κράτους για το οποίο οι πολίτες αλλά και οι εργαζόμενοι σε αυτό θα είναι περήφανοι. Πρόκειται για ένα κράτος που θα μεριμνά για: Προστασία δικαιωμάτων, προστατεύοντας τα δικαιώματά μας και δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για να ζήσουμε με ασφάλεια και ευημερία. Για κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη, όπου οι πόροι επενδύονται όχι σε ημετέρους και συμφέροντα που συνδιαλέγονται προνομιακά με το κράτος, αλλά σε πυλώνες κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης. Για παράδειγμα, ένα φιλόδοξο σχέδιο για τη δημιουργία προσιτής στέγης μπορεί να αντιμετωπίσει τη στεγαστική κρίση. Το κράτος δεν είναι εδώ μόνο για να διορθώνει τις αγορές κάθε φορά που αποτυγχάνουν αλλά για να θέτει την ατζέντα, να δημιουργεί προϋποθέσεις αξιοπρέπειας για όλους τους πολίτες.
Απαραίτητη προϋπόθεση για να συμβούν αυτά είναι η επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό. Το ελληνικό κράτος είναι ο μεγαλύτερος εργοδότης της χώρας κι έχει συγκεντρώσει προσωπικό υψηλών προσόντων και εμπειρίας, το οποίο, στις περισσότερες περιπτώσεις, τελεί υπό κομματική ομηρία, στερώντας από τη χώρα εν τέλει ένα τεράστιο αναπτυξιακό δυναμικό. Είναι σημαντικό λοιπόν για την ίδια τη δημιουργία ενός άλλου κράτους, οι υπάλληλοί του να αποκτήσουν αξιοπρεπείς μισθούς, καθώς και κατάλληλες υποδομές αλλά και πλαίσιο εργασίας. Τέλος, δεν πρέπει να παραβλέπουμε το ζήτημα των ανοικτών και δημόσιων δεδομένων ώστε η λογοδοσία να προωθείται στην πράξη. Για παράδειγμα τώρα, με αφορμή το σκάνδαλο, μάθαμε πως η ΕΛΣΤΑΤ έχει καταγράψει για το 2024 ότι υπάρχουν στην Ελλάδα 10.350.915 ζώα (αιγοπρόβατα), ενώ ο ΟΠΕΚΕΠΕ πλήρωσε για 15.891.882 αιγοπρόβατα – δηλαδή παρατηρείται μια διαφορά 53,5%.
Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ αναδεικνύει την επιτακτική ανάγκη για ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας του κράτους, με περισσότερη διαφάνεια, λογοδοσία και πραγματική ανεξαρτησία της διοίκησης από την πολιτική ηγεσία. Οι συνεχείς κρίσεις που πλήττουν την κοινωνία μας υπογραμμίζουν τον κρίσιμο ρόλο του κράτους, ενώ δεν πρέπει να περιορίζουμε τις προσδοκίες μας για το τι κράτος μπορούμε να έχουμε – ένα κράτος αποτελεσματικό, που βελτιώνει την καθημερινότητα των πολιτών είναι εφικτό. Τέλος, κάθε φορά που επιχειρείται η απαξίωση της δημόσιας διοίκησης ή η υποταγή της σε κομματικά συμφέροντα, οφείλουμε να είμαστε υποψιασμένοι: το «κακό Δημόσιο» συχνά χρησιμοποιείται ως άλλοθι για να συγκαλυφθούν κυβερνητικές ανεπάρκειες και σπατάλες. Οι πολίτες έχουμε τη δύναμη να διεκδικήσουμε μια χειραφετημένη, ανεξάρτητη και λειτουργική δημόσια διοίκηση.
Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών
