Κανένα μνημόσυνο για την 3η του Σεπτέμβρη. Του Γιάννη Νικολάου

Επετειακές αναφορές δίκην μνημοσύνου ή εκδηλώσεις με κατάθεση στεφάνου σε εθνικές γιορτές δεν μπορούν να ανιχνεύσουν την αλήθεια όσων συνέβησαν από τον Σεπτέμβρη του 1974 και στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης.

Πολλοί κατάλαβαν τι ήταν το ΠΑΣΟΚ της Μεταπολίτευσης, ορισμένοι δεν το έχουν κατανοήσει ακόμα, ιδίως όσοι επιχειρούν να το προσαρμόσουν σε εφήμερες σκοπιμότητες. Τι συνέβη τον Σεπτέμβρη του ’74, όταν ξεκίνησε η ανεπανάληπτη πορεία του κινήματος που καθόρισε τις πολιτικές εξελίξεις για σχεδόν σαράντα χρόνια;

Η Μεταπολίτευση ήταν το γόνιμο έδαφος, πολλά από τα τείχη της μεταπολεμικής Ελλάδας είχαν καταρρεύσει και η επανεκκίνηση έμοιαζε δυνατή. Ασφαλώς και χωρίς τον Αντρέα δεν θα υπήρχε ΠΑΣΟΚ. Ομως η πορεία του, η ανάπτυξή του, οι θέσεις του, η επιρροή του στους κοινωνικούς χώρους δεν οφείλεται μόνο στον Αντρέα. Αλλά και στους χιλιάδες ανθρώπους που μπήκαν στην «περιπέτεια», ιδίως τα πρώτα χρόνια της διαδρομής. Σε ισχυρές προσωπικότητες που συγκροτούσαν τις κατά καιρούς ηγετικές ομάδες και δημιουργούσαν ιδέες και πολιτικές προτάσεις, κατέθεταν την πολιτική εμπειρία ή την έμπνευση της νιότης τους.

Το ΠΑΚ, η Δημοκρατική Αμυνα, αντιστασιακοί, ομάδες της Αριστεράς, λενινιστές, νεομαρξιστές, τροτσκιστές, κεντρώοι της εποχής, φιλελεύθεροι, ανένταχτοι πολίτες, στρατιές νεολαίων συνυπήρξαν στη δημιουργία του ΠΑΣΟΚ. Ο κοινός βηματισμός τους δεν ήταν ούτε εύκολος ούτε ανώδυνος. Στη συνέχεια του δρόμου υπήρξαν διαφωνίες, συγκρούσεις, αποχωρήσεις, διασπάσεις. Ο Αντρέας ήταν η ενοποιητική αναφορά, αλλά δεν θα αρκούσε χωρίς τη δημιουργία κομματικού μηχανισμού με ισχυρή επιρροή και ιδεολογική κυριαρχία.

Το ΠΑΣΟΚ ήταν ώριμο τέκνο της εποχής. Η επιτυχία του οφείλεται κυρίως στη δυνατότητά του να εκφράσει τον κοινωνικό ριζοσπαστισμό. Παρά την εκφρασμένη αντίθεσή του στη σοσιαλδημοκρατία ουσιαστικά δημιούργησε τις βάσεις για το πρώτο μεγάλο σοσιαλδημοκρατικό πείραμα στην Ελλάδα.

Μίλησε πολιτικά στην κυνηγημένη, από τη μετεμφυλιακή Δεξιά, Ελλάδα και κοινωνικά στους «αθέατους», τους εκτός των τειχών, όσους αναζητούσαν ελπίδα. Η συγκρότηση της κοινωνικής συμμαχίας, που εκφράστηκε αργότερα στη στρατηγική της εθνικής λαϊκής ενότητας, ήταν η λυδία λίθος για την πολιτική κυριαρχία του. Εθεσε στην ημερήσια διάταξη πολιτικά αιτήματα που υπερέβαιναν τις διεκδικήσεις για δημοκρατική ομαλότητα. Το αίτημα για ολοκληρωτική υπέρβαση της μετεμφυλιακής εποχής ήταν κοινωνικά, πολιτικά, ιδεολογικά ώριμο και ταυτόχρονα ριζοσπαστικό. Η υπέρβαση αυτή ήταν αδιανόητη για τη Δεξιά της εποχής.

Ενώ το ΚΚΕ εσωτερικού είχε υιοθετήσει την πολιτική της εθνικής αντιδικτατορικής ενότητας, το ΚΚΕ είχε το ενδιαφέρον του κυρίως στην προσαρμογή στην καινούργια πραγματικότητα και στην οργανωτική του ανάπτυξη (ήταν άλλωστε νωπά ακόμα τα τραύματα της διάσπασης του ’68 για το σύνολο της άλλης Αριστεράς), το ΠΑΣΟΚ υπερφαλάγγισε στον λόγο και στην ουσία των αιτημάτων. Οι θέσεις του ήταν ασυμβίβαστες, ριζοσπαστικές, έθεταν επί τάπητος το αίτημα της διαφορετικής πορείας της χώρας απέναντι σε όλα όσα θύμιζαν το παρελθόν. Δημιουργούσε συν τω χρόνω την πίστη ότι η Δεξιά δεν θα είχε πλέον το μονοπώλιο της εξουσίας. Ακόμα και θέσεις που δεν δικαιώθηκαν ιστορικά, όπως η αντίθεσή του στην ένταξη στην ΕΟΚ, συνέβαλαν στην κατοχύρωση του ΠΑΣΟΚ ως εναλλακτικού πόλου. Οταν ο Κ. Καραμανλής αποκάλεσε, μάλλον απαξιωτικά, το ΠΑΣΟΚ Αριστερά της Αριστεράς, απηχούσε την πραγματικότητα της εποχής.

Το ΠΑΣΟΚ μετά την αυτοοργάνωση συγκροτήθηκε οργανωτικά με δομές αριστερού κόμματος. Απλώθηκε σε όλη την Ελλάδα, στους εργασιακούς χώρους, ενώ διαγκωνιζόταν με την ΚΝΕ για την πρώτη θέση στα πανεπιστήμια. Μεγάλο τμήμα των μελών ήταν νεολαίοι 20-25 ετών. Η πέμπτη σύνοδος της Κεντρικής Επιτροπής, που έγινε αργότερα για την οργανωτική φυσιογνωμία του κινήματος, αποτύπωνε με σαφήνεια την οργανωτική του φιλοσοφία.

Για όποιον θέλει να κατανοήσει τι ήταν το ΠΑΣΟΚ της εποχής, η αναδίφηση σε ντοκουμέντα του της περιόδου 1974-1981 είναι πηγή γνώσης: για την πορεία του από την αυτοοργάνωση σε ένα ισχυρό κόμμα, τις ιδεολογικές αναζητήσεις, τον πλούσιο εσωκομματικό διάλογο, τις διαφωνίες, τις συγκρούσεις.

Η μεγάλη ιστορία του ΠΑΣΟΚ περιέχει χιλιάδες μικρές ιστορίες. Περιέχει ελπίδες και αναζητήσεις, τον ενθουσιασμό μιας ελπιδοφόρας εποχής. Στις οργανώσεις του, στα φοιτητικά αμφιθέατρα, στις ατελείωτες συνεδριάσεις όπου δεν έβλεπες από τον καπνό, στις γιορτές νεολαίας, στην έκδοση του «Αγωνιστή», στη «μάχη» της αφισοκόλλησης, στις διαφωνίες, στα ανεδαφικά αλλά πηγαία και αυθεντικά συνθήματα, στις εκατοντάδες σελίδες των κομματικών κειμένων που είχαμε το κουράγιο να γράφουμε αλλά και να διαβάζουμε και σε τόσα άλλα «μικρά» και ανεκτίμητα.

Οσοι έζησαν αυτά τα ανεπανάληπτα χρόνια στις οργανώσεις του ΠΑΣΟΚ, αλλά και στα κόμματα της άλλης Αριστεράς, καταλαβαίνουν.

Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών